حبصه سلیمی
زبان نظامی است که بر پایه آن هم امکان ارتباط پیامی با ویژگیهای ادراکی میسر می گردد وهم بر پایه آن فرایندهای اجتماعی معتبر،علایم و اراده در اندیشه شکل می گیرد و تبیین می شود،زبان و علایمی که ضبط می شود شکل برجسته بعد نمادین و فرهنگی انسان است که از نظراجتماعی جذب می شود.
زبان یکی از نهادهای بنیادی جامعه و از عنصر بسیار مهم در فرهنگ اجتماع است ،هر گاه سخن از حفظ وتقویت وگسترش فرهنگ یک جامعه به میان می آید بحث زبان به عنوان یک عامل اساسی مطرح می گردد.
ادوارد ساپیر به سال ۱۹۳۱وبنجامین لی ووف به سال ۱۹۵۶ عقیده داشتند که زبانهای مختلف قادر هستند تا سخنوران آن زبان را به جهت خاصی از طرز تفکر و جهان بینی هدایت کنند ;به عبارتی زبان در سطح شناخت و واژگان میتواند بر ادراک سخنورانش تاثیر بگذارد و میتواندمردم را به برقراری ارتباط در مورد زمان ،مکان،رابطه بین افراد، طبیعت و...وادارد.
از میان همه اشکال تعامل اجتماعی ،زبانی که مردم با آن سخن می گویند اصلی ترین و ابدیترین منبع هویت همانندی فرهنگی و خلق آن است.تشابهات وتفاوتهای فرهنگی با تعقیب عامل زبان هویدا میگردد.
تفاوتهای عمده در رسوم ، ارزشها، نگرشها ، ایده ها به همراهی تفاوتها در زبان منجر میگرددو تشابهات زبانی به تقویت مشابهتهای هنجاری ورفتاری اجتماعی تبدیل مگردد.(لوییزا کارور)
زبان پدیده ای بسیارپیچیده است ونمی توان آن را صرفا از یک جنبه مورد بررسی قرار داد از نظراجتماعی وروانشناسی زبان دارای اهمیتی است که بسیار فراتر از ارزش ابزاری وظاهری آن می باشد.
امروزه روانشناسی زبان به عنوان شاخه ای مستقل از سال ۱۹۷۱با طرح ۲۳۰۰ عنوان کارش را آغاز نموده و با بحث در مورد ارتباط زبان و فرایندهای نمادین کارش را ادامه میدهددر نظر آنان گفتار کودک به عنوان پدیده ای مورد مشاهده ومثبت است چرا که زبان مادری عامل اصلی رشد و تکامل فراگیرانه کودک است.
بر اساس نظریات چامسکی زبان مادری از هیچ آغاز نمیشود، یادگیری زبان صرفا محصول تجربه نیست بلکه بخش بزرگی از آن از راه ژنتیک به کودک انسان منتقل می شود، زبان مادری همانند گنجینه ایست است که در درون نوزاد نهفته است بنابراین نظر میتوان فرض کرد همه کودکان صرف نظرازنژاد وتبارشان با استعداد واحدی برای آموختن همه زبانها زاده شده اند.یعنی کودک دارای سرمایه ای است به نام زبان مادری که قبل از تولد در درون کودک بوده است. از نطر چامسکی زبان مادری اطفال زبان گفتار همان جامعه ای خواهد بود که در آن به دنیا آمده و در نخستین سالهای عمر پرورش یافته اند.این ظرفیت و سرمایه ای است که کودک آن را به هنگام تولد با خود دارد و از آن سود می برد.
مفهوم هویت وپیوند آن با زبان مادری از همین نکته آغاز میگردد که کودک تمامی اعمال،اشارات ونمادهای خود را با تکیه بر زبان مادری سازمان میدهد زبانی که ذاتی وجود کودک است و از درون او نشات میگیرد.
اهمیت زبان مادری به حدی است که سازمان علمی،فرهنگی یونسکو کسی را با سواد میداند که قادر باشد به زبان مادری خویش بنویسد وبخواند،حتی در قانون اساسی کشورمان به صراحت در اصل 115 قانون اساسی استفاده از زبانهای محلی وقومی در مطبوعات ورسانه های گروهی وتدریس ادبیات آنها در مدارس در کنار زبان فارسی به عنوان زبان مشترک آزاد اعلام شده است که همگی دلالت براهمیت و جایگاه زبان مادری دارد.
امروزه یافته های علوم زیست شناسی ،آموزشی ،زبان شناسی اثبات کرده اند که مهمترین عامل درافت تحصیلی کودکان ونوجوانان دوزبانه ،آموزش علمی به زبان دیگر میباشد ودوزبانگی وعدم توجه به زبان مادری در آموزش باعث افت شدید تحصیلی ومدرسه گریزی آنها میشود.
برای نمونه در ذیل به برخی از یافته های تحقیقی که آقای" سلام ویسی تبار" کارشناس ارشد علوم تربیتی در زمینه تاثیر عدم توجه برنامه درسی به زبان مادری بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دوزبانه مقاطع ابتدایی شهرستان مریوان و ارایه یک الگوی مناسب زبان آموزی، در سال ۱۳۸۴انجام داده است ، اشاره می شود:
۱-عدم توجه برنامه درسی به زبان مادری بر ناتوانی کودک دردستیابی به توانش شناختی تاثیر دارد.
۲-چنانچه در برنامه درسی ابتدایی به زبان مادری توجه نشود یادگیری آگاهانه کودک به تاخیر می افتد.
۳-کودکانی که با زبان مادری آموزش نمی بینند بعدا در برقراری روابط اجتماعی با مشکل مواجه می شوند.
۴-آموزش به زبان غیر مادری در مقطع ابتدایی خلاقیت زبانی و تفکر دانش آموزان را با مشکل مواجه می سازد.
۵-توجه برنامه درسی به زبان مادری موجب می شود که کودک در پذیرش وایفای نقش اجتماعی خود موفق باشد.
۶-عدم توجه برنامه درسی مقطع ابتدایی به زبان مادری بر محرومیت فرهنگی یعنی احساس ازخودبیگانگی دانش آموزان دوزبانه تاثیر دارد.
در کشور ما ایران که خاستگاه اقوام و ملیتهای گوناگون نظیر (کرد ،لر، بلوچ ،آذری و.....)میباشد همانند سایر نقاط دیگر جهان دوزبانگی امری اجتناب ناپذیراست .دو زبانگی تعاریف گوناگون دارد.
اما سازمان یونسکو فردی را دوزبانه میداند که علاوه بر زبان اول خویش ،دارای مهارتی هم اندازه در زبان دیگر باشد واین توانایی را داشته باشد که بتواند هریک از آنها را بطور مساوی ودر شرایط همانند مورد استفاده قرار دهد.
در ایران گروههای قومی گوناگون به زبانی غیر از زبان فارسی تکلم می کنند هر کدام از این قویتها وملتها دارای زبان جداگانه ای هستند که از نظر ساختار با هم متفاوتند.
در این مناطق زبان مادری ابتدا در محیط خانواده فرا گرفته می شود وزبان فارسی با یک تفاوت زمانی با ورود به مدرسه آموخته میشود از آنجا که زبان فارسی زبان رسمی کشور است به علت اختلاف در زمان فراگیری زبانها وتفاوت در حوزه کاربرد آن موجب برخی مشکلات در تبدیل زبانها می گردد.(ویسی تبار ،1384)
هر تحصیل کرده ای باید به مکانیسم سازنده زبان مادری خود آگاه باشد تا چنانچه ضرورت ایجاب کرداز آن بهره برداری نماید و با بینش کافی در زبان خود به نوسازی دست بزند ،مثلا بر حسب ضرورت واژه های تازه بسازد وبکار ببرد.آگاهی در باره ساختمان ونحوه کارزبان مادری، آموختن زبانهای خارجی را برای آموزندگان آسانتر می کند.از آنجاییکه مدرسه در باره ساختمان زبان مادری خود به ما اطلاعات درستی نمیدهد اکثرا به ساختمان زبان مادری خود از طریق زبانهای خارجی پی میبریم یعنی وقتی به آموختن زبان دومی بپردازیم از طریق مقایسه با آن زبان درباره ساختمان زبان خود نیز اطلاعاتی پیدا میکنیم در حالیکه این باید بر عکس باشد.
از نظر روانشناسی آموزش به زبان مادری سبب درک بهتر مطلب میشود وپیشرفت شناختی دانش آموزرا تحت تاثیر قرار میدهد نتایج یک تحقیق در مکزیک در مورد دانش آموزان دو زبانه نشان داده که زبان محاوره ای خانواده بیشترین ارتباط را با عملکرد تحصیلی دانش آموزان داشته است ؛ در حالیکه سالهاست که اهمیت آموزش به زبان مادری نظر مسولین ومحققین را در جهان به خود جلب کرده است اما در کشور ما ایران علیرغم اینکه زبان بیش از نیمی از مردم ، زبانی غیر از زبان فارسی است در این زمینه اقدام عملی و موثری صورت نگرفته است.
از آنجاییکه زبان سند موجودیت اقوام و ملل مختلف است به نوعی در استمرار تمدن بشری و غنای آن سهیم است وپایداری ملتها در گرو اصالتهای فرهنگی است لذا آموزش به زبان مادری حق مسلم هر کودک است وهیچ کودکی نباید از این موهبت طبیعی منع شود.در این راستا آموزش و پرورش در کنار رسانه های همگانی از جمله صدا و سیما میتوانند در حفظ و گسترش زبان مادری و ایجاد بستری مناسب برای آن نقشی اساسی ایفا کنند.
منابع:
۱-اینترنت –لوییزا کارور.
۲-اینترنت-نظمی ،تایماز،نقش زبان مادری در ماهیت افکار وعواظف بشری.
۳-باطنی ،محمدرضا(1378)زبان وتفکر،نشر نگاه.
۴-ویسی تبار ،سلام(1384)تاثیر عدم توجه برنامه درسی به زبان مادری بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دوزبانه مقاطع ابتدایی شهرستان مریوان وارایه یک الگوی مناسب زبان آموزی.
